Được mệnh danh là “vương quốc đỏ” độc nhất vô nhị của miền Tây, làng gốm đỏ Vĩnh Long dọc theo dòng sông Cổ Chiên thơ mộng đang phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng chưa từng có: cạn kiệt nguồn đất sét nguyên liệu. Việc thiếu hụt nguồn đất sét đặc trưng này khiến hàng loạt cơ sở sản xuất phải thu hẹp quy mô, đóng cửa lò và đứng trước nguy cơ lụi tàn một di sản trăm tuổi.

Dọc theo dòng sông Cổ Chiên và kênh Thầy Cai thuộc huyện Mang Thít, tỉnh Vĩnh Long, những lò gốm hình búp sen đỏ rực từng là biểu tượng cho sự thịnh vượng của một vùng đất di sản. Thế nhưng, thời gian gần đây, bầu không khí nhộn nhịp của tiếng búa đập đất, tiếng xe chở hàng ra vào đã dần bị thay thế bởi sự im lìm, nguội lạnh. Nguyên nhân chính bắt nguồn từ việc khan hiếm đất sét trầm tích – mạch máu nuôi sống toàn bộ làng nghề truyền thống này.

Cơn “khát” đất sét tại làng gốm đỏ Vĩnh Long

Đất sét là linh hồn, là yếu tố quyết định sự tồn tại của làng nghề. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nguồn khai thác đất sét tại địa phương hầu như đã cạn kiệt. Để bảo vệ hành lang an toàn bờ sông và phòng chống sạt lở, chính quyền địa phương đã siết chặt việc cấp phép khai thác đất sét ven sông. Điều này vô hình trung khiến nguồn cung nguyên liệu cho các cơ sở sản xuất gốm bị cắt đứt hoàn toàn.

Các doanh nghiệp hiện nay phải tìm mua đất sét từ các tỉnh lân cận hoặc thu mua nhỏ lẻ từ các dự án cải tạo đồng ruộng với mức giá cao ngất ngưỡng. Chi phí vận chuyển tăng cao cộng với giá nguyên liệu đắt đỏ đã đẩy giá thành sản xuất lên mức không tưởng, khiến nhiều chủ lò không thể tiếp tục duy trì hoạt động.

Nguồn nguyên liệu đặc trưng tạo nên thương hiệu làng gốm đỏ Vĩnh Long

Không giống như gốm sứ Bình Dương hay Đồng Nai sử dụng đất sét trắng, các sản phẩm từ làng gốm đỏ Vĩnh Long mang một sắc đỏ hồng tự nhiên vô cùng độc đáo nhờ nguồn đất sét nhiễm phèn đặc trưng của vùng hạ lưu sông Mekong. Khi nung ở nhiệt độ từ 900 đến 1.000 độ C, đất sét này tự tiết ra lớp men trắng mỏng mịn như sương muối, tạo nên vẻ đẹp hoài cổ, độc bản mà không nơi nào có thể sao chép được.

Việc thiếu hụt nguồn đất sét chuẩn sông Cổ Chiên buộc nhiều cơ sở phải pha trộn với các loại đất sét khác từ miền Đông hoặc đất sét bùn từ các tỉnh lân cận. Tuy nhiên, việc pha trộn này không chỉ làm tăng chi phí mà còn làm thay đổi màu sắc đặc trưng của sản phẩm, ảnh hưởng lớn đến chất lượng và uy tín thương hiệu gốm đỏ Vĩnh Long trên thị trường quốc tế.

Hàng trăm lò gốm tắt lửa, hàng ngàn lao động điêu đứng

Sự thiếu hụt nguyên liệu nghiêm trọng đã trực tiếp giáng một đòn mạnh vào hoạt động sản xuất kinh doanh của địa phương. Theo thống kê sơ bộ, nhiều cơ sở gốm đỏ quy mô lớn đã phải thu hẹp tối đa công suất, thậm chí đóng cửa lò tạm thời. Nhiều chủ doanh nghiệp ngậm ngùi chia sẻ rằng họ không dám nhận các đơn hàng xuất khẩu mới từ thị trường châu Âu hay Mỹ vì không thể đảm bảo có đủ nguyên liệu để sản xuất đúng tiến độ.

Việc các lò gốm hoạt động cầm chừng hoặc ngừng hoạt động đã ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của khoảng 2.000 lao động tại địa phương. Những người thợ gốm lành nghề, những phu đất, thợ nặn gốm vốn cả đời gắn bó với đất và lửa, giờ đây đang phải chật vật tìm kiếm những công việc thời vụ khác để mưu sinh qua ngày. Nguy cơ chảy máu chất xám và thất truyền các kỹ thuật làm gốm truyền thống đang hiện hữu rõ ràng hơn bao giờ hết.

Lối đi nào để giữ lửa cho làng gốm đỏ Vĩnh Long?

Để cứu vãn làng gốm đỏ Vĩnh Long trước nguy cơ xóa sổ, các chuyên gia và chính quyền địa phương đang nỗ lực tìm kiếm những giải pháp căn cơ và lâu dài. Một trong những hướng đi đang được kỳ vọng là việc đẩy mạnh Đề án “Di sản đương đại Mang Thít”, nhằm chuyển đổi mô hình từ sản xuất gốm thuần túy sang kết hợp bảo tồn di sản và phát triển du lịch trải nghiệm sinh thái.

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu các công thức phối trộn đất sét khoa học, tận dụng nguồn đất sét thải hoặc khai thác nguồn đất từ các dự án nạo vét kênh rạch hợp pháp cũng đang được các nhà khoa học đề xuất. Tuy nhiên, để những giải pháp này đi vào thực tế và mang lại hiệu quả, cần có sự hỗ trợ kịp thời về mặt cơ chế, chính sách từ phía chính quyền tỉnh Vĩnh Long nhằm giúp các doanh nghiệp tháo gỡ nút thắt nguyên liệu, giữ vững ngọn lửa nghề truyền thống đã cháy suốt hơn một thế kỷ qua.