Nằm im lìm giữa lòng đô thị sáng tạo TP Thủ Đức, ngôi nhà cổ quan huyện Giác với tuổi đời hơn một thế kỷ đang đứng trước ngã rẽ lịch sử khi nằm trong diện giải tỏa của Khu công nghệ cao TP HCM. Công trình kiến trúc độc đáo này không chỉ đơn thuần là một ngôi nhà, mà còn là nhân chứng sống động cho thời kỳ giao thoa văn hóa Đông – Tây đầy biến động vào đầu thế kỷ 20.

Tại TP HCM, những công trình kiến trúc cổ luôn mang trong mình sứ mệnh lưu giữ ký ức của một vùng đất Gia Định xưa. Tuy nhiên, cùng với tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, nhiều di sản đang dần biến mất hoặc đứng trước nguy cơ bị xóa sổ. Câu chuyện về ngôi nhà cổ của quan huyện Giác là một ví dụ điển hình cho sự xung đột giữa phát triển công nghệ hiện đại và bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống.

Lịch sử trăm năm của nhà cổ quan huyện Giác tại Sài Gòn

Được hoàn thành vào năm 1914, ngôi nhà cổ quan huyện Giác đã trải qua hơn 110 năm thăng trầm cùng lịch sử vùng đất Sài Gòn – Gia Định. Ngôi nhà từng thuộc sở hữu của một vị quan tri huyện tiếng tăm thời bấy giờ, thường được người dân địa phương gọi kính trọng là quan huyện Giác. Đây là thời kỳ mà tầng lớp quan lại, trí thức Nam Kỳ bắt đầu tiếp cận sâu sắc với văn hóa phương Tây nhưng vẫn giữ chặt cội nguồn truyền thống dân tộc.

Công trình tọa lạc trên một khuôn viên đất rộng lớn, nay thuộc địa phận quản lý của Khu công nghệ cao TP HCM (quận 9 cũ, nay là TP Thủ Đức). Trải qua bao biến cố của chiến tranh và thời gian, ngôi nhà vẫn giữ được bộ khung cơ bản cùng những đường nét chạm khắc gỗ tinh xảo, minh chứng cho sự hưng thịnh của một gia tộc quyền quý thuở xưa.

Sự giao thoa kiến trúc độc đáo của ngôi nhà cổ hơn thế kỷ

Điểm làm nên giá trị đặc biệt của ngôi nhà chính là phong cách kiến trúc “tân cổ giao duyên”. Đây là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa kiến trúc nhà rường truyền thống xứ Huế và các yếu tố kỹ thuật, mỹ thuật phương Tây thịnh hành đầu thế kỷ 20.

Nét đặc sắc nghệ thuật trong kiến trúc nhà cổ quan huyện Giác

Nhìn từ bên ngoài, ngôi nhà cổ quan huyện Giác mang dáng dấp của một ngôi nhà rường Huế ba gian hai chái cổ điển với hệ thống cột gỗ lớn chịu lực, mái ngói âm dương trầm mặc. Bộ khung sườn của ngôi nhà được liên kết hoàn toàn bằng hệ thống mộng gỗ khít khao, không sử dụng đinh sắt. Những nghệ nhân chạm khắc thời bấy giờ đã thổi hồn vào từng thớ gỗ qua các hình tượng tứ linh (Long, Ly, Quy, Phượng) và tứ quý (Tùng, Cúc, Trúc, Mai) vô cùng uyển chuyển trên các vì kèo, xà ngang.

Thế nhưng, khi bước vào hiên nhà và không gian bên trong, người ta lập tức nhận ra hơi thở của kiến trúc Pháp. Nền nhà được lát bằng loại gạch bông cổ với hoa văn đối xứng tinh tế, loại gạch vốn chỉ được nhập khẩu hoặc sản xuất hạn chế phục vụ cho giới thượng lưu thời Pháp thuộc. Các vòm cửa, cửa sổ lá sách đặc trưng giúp lấy ánh sáng tự nhiên và thông gió tối đa, phù hợp hoàn hảo với khí hậu nhiệt đới gió mùa của miền Nam.

Nguy cơ giải tỏa và bài toán bảo tồn di sản vùng ven

Hiện nay, do nằm trong ranh giới quy hoạch của Khu công nghệ cao TP HCM, tương lai của ngôi nhà cổ này đang trở nên vô cùng mong manh. Việc giải tỏa một công trình có giá trị lịch sử và kiến trúc lớn như vậy để nhường chỗ cho các dự án công nghệ hiện đại đang dấy lên nhiều luồng ý kiến trái chiều từ các nhà nghiên cứu văn hóa, kiến trúc sư và người dân yêu di sản.

Nhiều chuyên gia nhận định, thay vì phá dỡ hoàn toàn, chính quyền thành phố và các bên liên quan nên xem xét phương án bảo tồn thích ứng. Một trong những giải pháp khả thi là di dời nguyên vẹn ngôi nhà đến một vị trí phù hợp hơn trong phân khu văn hóa, hoặc tích hợp công trình vào chính khuôn viên Khu công nghệ cao để làm không gian trưng bày, quán cà phê di sản, hay văn phòng làm việc sáng tạo. Điều này không chỉ giúp giữ gìn một báu vật kiến trúc mà còn tạo ra điểm nhấn nhân văn độc đáo giữa một khu đô thị công nghệ khô khan.

Việc ứng xử với những di sản như ngôi nhà của quan huyện Giác sẽ là thước đo cho thấy tầm nhìn phát triển bền vững của TP HCM – nơi công nghệ hiện đại phát triển vượt bậc nhưng những giá trị cội nguồn văn hóa vẫn luôn được trân trọng và gìn giữ.